Het christelijke karakter van de graad van Soeverein Prins van het Rozekruis is niet te ontkennen. Maar daarmee is niet alles gezegd. Er gaat namelijk een geschiedenis aan vooraf die onderhevig is aan de veranderingen in religie, politiek en cultuur in het algemeen. In het bijzonder heeft de opkomst van de ‘rationele’ mens een invloed op hoe we in het leven staan en hoe we ritualen begrijpen.
In de 18e eeuw kwamen filosofische graden die christelijke symboliek probeerden weg te rationaliseren
Het rationele
De verschuiving naar rationele afstandelijkheid begon aan het einde van de 18e eeuw (rond 1780) met de opkomst van “filosofische” namaakgraden die de van oorsprong puur christelijke symboliek probeerden weg te rationaliseren.
Na de Franse Revolutie, en vooral in de loop van de 19e eeuw (onder invloed van rituelen zoals die van Des Etangs uit 1848), werd deze rationalisering stelselmatiger. Men veranderde bijvoorbeeld de volgorde van de deugden naar Geloof, Liefde, Hoop om een meer maatschappelijke, seculiere vooruitgangsgedachte te benadrukken.
Het rationaliseren was en poging om het transcendente in bevattelijke, menselijke concepten te gieten.
‘Begrijpen’ als hoogste goed
Toen het rationalisme en het wetenschappelijk denken in de 19e eeuw de overhand kregen, ontstond er een drang om ook de theologische deugden binnen de sfeer van de rede en de wetenschap te trekken. Men wilde ze “begrijpen”. Zo werd Geloof geherdefinieerd: het was niet langer een blinde aanhankelijkheid aan religieuze dogma’s, maar (in navolging van Immanuel Kant) een “moreel en rationeel geloof” in vrijheid en menselijk potentieel. Het rationaliseren was en poging om het transcendente in bevattelijke, menselijke concepten te gieten.
Toch schuilt er een gevaar in deze rationalisering die, hoewel begrijpelijk, op zichzelf een doodlopende weg is. De drang om alles rationeel te verklaren houdt de vrijmetselaar gevangen in de staat van de “psychische mens” (die wel filosofeert, maar transcendentie weigert) in plaats van hem te transformeren tot de “spirituele mens”.
Bewustzijn ontstaat op het exacte moment dat woorden en rationeel begrip hun tekortschieten pijnlijk openbaren
Verbrijzeling van het Weten
Auteur Daniel Béresniak legt uit dat de inwijdeling de ratio (het Weten) inderdaad zo ver mogelijk moet brengen en tegenstrijdige denkkaders moet onderzoeken.
Volgens hem is de ratio er om tot de zijn uitersten gebracht te worden, totdat die stukloopt op de onbegrijpelijke paradox (zoals het abstracte mysterie van de Menswording of het offer aan het Kruis). Pas door deze “verbrijzeling van het Weten” kan de vrijmetselaar de overstap maken naar een diepe, innerlijke “Kennis”.
Door deze confrontatie leert de broeder Prins begrijpen “waarom het noodzakelijk is dat het denken reist en zich vult met tegenstrijdige beelden”. Waar het échte inwijdingsmysterie ontstaat in het bewustzijn op het exacte moment dat woorden en rationeel begrip hun tekortschieten -pijnlijk- openbaren.
ons rituaal kan bewust meervoudig gelezen worden
Ons rituaal spreekt daarom ook met een dubbele tong en probeert een “oecumenische” middenweg te bewandelen die voor iedereen aanvaardbaar is, zowel voor gelovigen als voor agnostici. Dit leidt tot een rituaal dat bewust meervoudig kan worden gelezen. Het huidige rituaal kan voor de agnosticus “politiek correct” klinkt, maar dat het voor degene die de christelijke cultuur kent, “transparant” is.
Je kunt ons rituaal dus puur als een moreel, seculier verhaal horen, dat christelijke symboliek gebruikt om iets duidelijk te maken. Of je kunt dwars door de seculiere termen heen de oorspronkelijke mythe van de Christus (het Woord) herkennen en je ertoe leren verhouden.